Kritiek op High Profile: terecht of niet?
Via LinkedIn ontvingen we scherpe feedback op de laatste aflevering, over de Oekraïense minister van Defensie. Terecht of niet? Creative director Marvin Jacobs geeft inzicht in de werkwijze.
Deze week publiceerden we een aflevering van High Profile over Mykhailo Fedorov, de ontslagen Oekraïense minister van Defensie. Na afloop kregen we via LinkedIn een bericht van een journalist die ik waardeer. Hij vond het interessante achtergrondinformatie, schreef hij. Maar er bekroop hem een onbestemd gevoel:
“Waar komt de informatie vandaan? Wie zijn de bronnen? Waar heeft die AI zijn verhaal op gebaseerd? Op welk origineel werk? [...] In deze podcast worden meningen over en interpretaties van gebeurtenissen als feiten gepresenteerd, zonder bronvermelding, zonder heldere uitleg hoe de conclusies zijn getrokken. Ook wederhoor ontbreekt. Het wordt gepresenteerd als een journalistiek product, maar dat is het niet.”
Dat zijn precies de juiste vragen. Ze verdienen een precies antwoord – niet in algemene termen over “AI en journalistiek”, maar aan de hand van deze ene aflevering. Dus ik laat bij deze graag zien welke stappen we van begin tot eind hebben doorlopen. Inclusief de fouten die we tijdens dat proces maakten, want dat is misschien nog wel het beste deel van dit verhaal.
AI is de kern van het productieproces
Dit is iets waar we geen geheim van maken en overal melden – ook op deze plek. High Profile wordt gemaakt met een ‘productiestraat’ waarin AI-systemen het onderzoek, de conceptteksten en de factcheck voorbereiden, en waarin op elk beslismoment een mens zit.
Waar de informatie vandaan komt
Het onderzoeksdossier voor de Fedorov-aflevering telt 39 genummerde bronnen. Geen webpagina’s die een taalmodel zich ‘herinnert’, maar opgehaalde, gelezen en geregistreerde artikelen: Reuters (4), The New York Times (3), NRC, NOS, Kyiv Independent, Euronews, France 24, Ukrainska Pravda, RFE/RL, het Poolse onderzoeksinstituut OSW, én het volledige transcript van Fedorovs eigen afscheidspersconferentie van 80 minuten – in het Oekraïens, dat we zelf hebben getranscribeerd.
Voor elke bron gelden harde criteria, ontleend aan MediaBias/FactCheck: alleen media met classificatie Least Biased, Left-Center of Right-Center, en minimaal de feitelijkheidsscore ‘Mostly Factual’. Bronnen die daar niet aan voldoen, gaan eruit. (Meer hierover lees je in onze verantwoording.)
Daarbij hanteren we het journalistieke adagium dat ‘één bron, geen bron’ is. Oftewel: elk cruciaal feit moet door minimaal twee onafhankelijke bronnen worden gedekt.
Dus op de vraag ‘op welk origineel werk is dit gebaseerd?’ is het antwoord simpel en controleerbaar: op het werk van de journalisten van die redacties. Werk waar we bovendien ook voor betalen als het achter een betaalmuur zit.
Hoe conclusies tot stand komen
Tussen dossier en live-gang zitten zes controlemomenten met een mens aan de knoppen: de redactie kiest het onderwerp, keurt de synopsis, keurt het treatment, reviewt het script op acht niveaus, laat het factchecken en doet daarna zelf de eindredactie. In dit geval heb ik het script grotendeels handmatig geredigeerd.
Twee stappen wil ik daarbij graag uitlichten:
De review. Elk script wordt beoordeeld op acht vaste niveaus, waaronder journalistieke integriteit en, interessant in dit verband: ‘macht en positionering’. Bij deze aflevering kwam daar een kritische bevinding uit: het script leunde te veel op één frame (jonge vernieuwer tegen oude garde) en miste een kritische noot over Fedorov zélf. Die is er alsnog in gezet: dat parlementariërs kritiek hadden op de ondoorzichtigheid van de dronebudgetten onder zíjn bewind, en dat de eerlijkere dienstplicht die hij beloofde er onder hem evenmin kwam. Als je de aflevering terugluistert, hoor je die passage rond minuut 18.
De factcheck. Het gepubliceerde script is claim voor claim nagelopen. Het telt in totaal 102 feitelijke beweringen, elk getoetst aan het dossier met artikelen en waar nodig aan aanvullende bronnen. Twee claims bleken fout. Zo stond in een eerdere versie dat de eerste Starlink-schotels ‘binnen tien dagen’ in Kiev aankwamen; het waren er twee. En Cherson stond ten onrechte in het rijtje militaire verdiensten van opperbevelhebber Syrsky. Beide fouten zijn vóór publicatie gecorrigeerd.
En soms gaat het mis op een plek waar je het niet verwacht. Bij het insluiten van archieffragmenten bleek een BBC-citaat over Elon Musk (‘to his surprise, Elon Musk agreed’) betrekking te hebben op de verkeerde gebeurtenis – uit 2026, terwijl het in het script bij de gebeurtenissen van 2022 stond. Dat viel op doordat we elk fragment terugleggen naast het volledige transcript met tijdcodes. We hebben het uiteraard vervangen door het juiste fragment.
‘Meningen als feiten, zonder bronvermelding’
Hier zit de kern van het ongemak, denk ik, en het is deels een terecht punt. Maar anders dan de criticus vermoedt.
In de uitzending hoor je formuleringen als ‘volgens critici’, ‘naar eigen zeggen’, ‘een Oekraïense krant onthult’, ‘de hoofdredacteur van een bekende nieuwssite waarschuwt’.
Dat is een bewuste keuze voor audio. Een luisteraar kan niet terugbladeren; elke naam en elke instituutsvermelding kost werkgeheugen dat van het verhaal afleidt. Zeker als dat ook nog eens voor de Nederlandse luisteraar onbekende en buitenlandse namen zijn.
Daarom hanteren we een streng ‘namenbudget’ en verplaatsen we de attributie naar de administratie achter de aflevering: bij het script hoort een naamregister waarin elke geanonimiseerde verwijzing is gekoppeld aan de persoon of organisatie in kwestie. ‘Een populaire officier’ is generaal Mykhailo Drapatyi, ‘een Oekraïense krant” is de Kyiv Independent.
Interpretaties worden bovendien als interpretatie gemarkeerd: als wij Syrsky’s reactie ‘een steek onder water, verpakt als beleefdheid’ noemen, is dat hoorbaar duiding, gebaseerd op zijn letterlijke, gedocumenteerde Telegram-verklaring.
Maar – en dit is een terecht punt – de luisteraar kán die ‘administratie’ op het moment van luisteren niet zien, ook al vermelden we in de shownotes wel altijd een deel van onze belangrijkste bronnen. We onderzoeken of we hierin nog een stap verder kunnen gaan en bij elke aflevering ook het complete bronnen- en/of namenregister zullen publiceren.
‘Wederhoor ontbreekt’
De scherpste zin uit de kritiek, die deels te weerleggen is.
Eén: de aflevering bevat wel degelijk tegenstemmen. Syrsky’s publieke reactie op Fedorovs beschuldigingen zit erin – inclusief het feit dat hij niet inhoudelijk reageerde, wat we óók benoemen in plaats van invullen. Fedorovs eigen kwetsbare kanten worden benoemd. Alleen Syrsky’s kant van het verhaal blijft onderbelicht zolang hij geen interviews geeft – dit hadden we explicieter kunnen maken in het script, bij nader inzien. Iets dat we wel hebben gedaan bij Fedorovs geclaimde resultaten, die zijn namelijk alleen op zijn eigen ministerie terugvoeren; in het script geven we dit aan met een zin als “naar eigen zeggen”.
Wij hebben Fedorov, Syrsky of hun woordvoerders niet zélf om een reactie gevraagd. Dat is het eerlijke antwoord. High Profile wordt een wekelijks geproduceerd op basis van openbare bronnen. Het is de werkwijze van een achtergrondprofiel, zoals die ook dagelijks in elk nieuwsmedium verschijnen. We hebben niet de pretentie onthullende onderzoeksjournalistiek te bedrijven. Wie door ons portret persoonlijk in de aflevering wordt beschuldigd van iets dat niet al publiek gedocumenteerd is, zou inderdaad wederhoor verdienen. Alleen is het uitgesloten dat zulke beschuldigingen in ons script terecht zouden komen, aangezien we ons altijd op bestaande bronnen baseren – waar we strenge regels voor hanteren.
Is het journalistiek?
De kritiek luidt, tot slot, dat High Profile wordt gepresenteerd als journalistiek product, maar dat niet is. Ik zou het anders formuleren: het is een journalistiek gemáákt product – met broncriteria, dubbele onafhankelijke dekking, factcheck, tegenstemmen, correcties en menselijke eindverantwoordelijkheid – dat verbeterd kan worden als het aankomt op transparantie en publieke verantwoording. Iets waaraan we veel waarde hechten; om die reden zijn we ook al bij de allereerste aflevering met deze Substack gestart. En, zoals gezegd, wij onderzoeken hoe we hierin per aflevering een stap verder kunnen gaan dan hoe we het nu aanpakken – het is fijn dat de gedeelde feedback via LinkedIn ons scherp houdt.
 | Een gastpost van
|